Монополия дегеніміз не?

Монополия дегеніміз – бұл бір нәрсені өндіруге немесе сатуға, сондай-ақ бір нәрсені ерекше пайдалануға берілген айрықша құқық. 

Монополияны сонымен қатар шаруашылықтың белгілі бір саласында үстемдік құру және максималды пайда алу мақсатында капиталдың шоғырлануы негізінде пайда болған ірі бірлестік деп те атайды. Монополия дегеніміз – қарапайым сөзбен айтқанда, қызмет көрсететін немесе белгілі бір өнім түрін өндірумен айналысатын компания үшін нарықта бәсекелестердің болмауы. Осының арқасында компания тұтынушылардың тілектерін ескерместен баға мен сапаға тікелей әсер ете алады.

Монополиялардың пайда болу себептері

Монополиялардың құрылуының басты себебі – бизнестің нарықты монополиялау арқылы максималды пайда алуға деген ұмтылысы.

Монополиялардың пайда болуына ықпал ететін қосымша факторлар:

• үкіметтің сертификаттауға, лицензиялауға, квоталарды бөлуге қатысты қызметті жүргізу үшін заңнамалық кедергілер белгілеуі;
• бәсекелестік ортада өзін ақтамайтын бизнесті жүргізу кезіндегі елеулі шығындар;
• жұтылу және бірігу нәтижесінде фирмалардың іріленуі;
• отандық өндірушілерді шетелдік бәсекелестерден қорғайтын протекционизм саясаты болуы мүмкін. 

Іс жүзінде монополиялар келесі түрлерге  бөлінген:

• табиғи монополия;
• жасанды монополия;
• ашық монополия;
• мемлекеттік (жабық) монополия.

Табиғи монополия бизнес тек бүкіл нарыққа қызмет көрсету арқылы ғана ұзақ мерзімді перспективада табысты болған кезде пайда болады. Әдетте, шаруашылық  қызмет бастапқы кезеңде үлкен шығындарды талап етеді. 

Табиғи монополия жағдайында кәсіпорындар бірыңғай өткізу ұйымына біріктірілді. Бұл ретте табиғи монополия субъектілері өндіретін тауарларды тұтынуда басқа тауарлармен алмастыруға болмайды.

Табиғи монополияның мысалдары: сумен жабдықтау жүйелері, теміржол тасымалы.

Жасанды монополия әдетте бірнеше кәсіпорынды біріктірген кезде жасалады.

Компаниялардың сөз байласуы тауар нарықтарындағы бәсекелестерді жоюға мүмкіндік береді.

Ашық монополия дегеніміз – бұл жалғыз жеткізушінің нарығы. 

Ашық монополия кезінде бәсекелестер осы технологияны және осы өнімді өндіруді игергенге дейін жаңа технологияның немесе өнімнің пайда болуы нәтижесінде қалыптасатын уақытша жағдай бар.

Осылайша, ашық монополия қазіргі уақытта баламасы жоқ жаңа, инновациялық өнімдерді ұсынатын компанияларға тән.

Мемлекеттік (жабық) монополия дегеніміз – бұл заңнамалық кедергілердің көмегімен құрылған монополия, ол мыналарды анықтайды:
- монополия субъектісі (монополист);

- монополиялық нарықтың тауарлық шекаралары;

- оның қызметін бақылау және реттеу нысандары;

- бақылаушы органның құзыреті.

Осылайша, мемлекеттік (жабық) монополия бәсекелестерден заңмен қорғалған.

Мемлекеттік (жабық) монополия жағдайында шектеулер салық салуға, лицензиялауға, сертификаттауға, авторлық құқықтарға, патенттерге, ресурстарды иеленуге және пайдалануға бірегей құқықтарды беруге және т. б.-ға қатысты болуы мүмкін. 

Көпұлтты мемлекет дегеніміз не?

Менеджмент дегеніміз не?